Jak wygląda diagnoza ADHD u dorosłych krok po kroku?

Coraz więcej osób dorosłych zgłasza się na diagnostykę ADHD po latach trudności z koncentracją, organizacją, pamiętaniem o obowiązkach czy impulsywnością.

Część trafia na konsultację po rozmowie ze specjalistą. Inni po rozpoznaniu ADHD u dziecka albo bliskiej osoby. Jeszcze inni zaczynają zastanawiać się nad tym po przeczytaniu artykułu lub obejrzeniu treści w mediach społecznościowych.

Samo rozpoznanie u siebie kilku charakterystycznych zachowań nie wystarcza jednak do postawienia diagnozy.

Diagnoza ADHD u dorosłych jest procesem klinicznym, którego celem jest sprawdzenie, czy aktualne trudności rzeczywiście spełniają kryteria ADHD, czy były obecne już w okresie rozwojowym, jak wpływają na codzienne funkcjonowanie oraz czy nie można ich lepiej wyjaśnić innym problemem.

Dlatego rzetelna diagnostyka ADHD to znacznie więcej niż wykonanie jednego testu.

Czy ADHD można zdiagnozować jednym testem?

Nie.

Kwestionariusze mogą być pomocnym elementem diagnostyki, ale nie powinny być samodzielną podstawą rozpoznania.

Wytyczne NICE wprost wskazują, że ADHD nie należy diagnozować wyłącznie na podstawie skal oceny czy obserwacji. Rozpoznanie powinno wynikać z pełnej oceny klinicznej i psychospołecznej, historii rozwojowej i psychiatrycznej oraz analizy funkcjonowania w różnych obszarach życia. (Nice)

To oznacza, że wynik internetowego testu:

„wysokie prawdopodobieństwo ADHD”

nie jest diagnozą.

Może natomiast być wskazówką, że warto przeprowadzić dokładniejszą ocenę.

Kto może przeprowadzać diagnozę ADHD u dorosłych?

Ocena ADHD powinna być prowadzona przez specjalistę posiadającego odpowiednie przygotowanie do diagnozowania tego zaburzenia oraz różnicowania go z innymi problemami psychicznymi i neurorozwojowymi.

Wytyczne NICE podkreślają, że rozpoznania ADHD powinien dokonywać odpowiednio wyszkolony specjalista posiadający doświadczenie w diagnozowaniu ADHD. (Nice)

Sam proces diagnostyczny może obejmować kilka etapów i różnić się organizacyjnie w zależności od placówki.

Najważniejsze jest nie to, czy diagnoza składa się dokładnie z dwóch czy trzech spotkań, ale czy obejmuje wszystkie kluczowe elementy potrzebne do postawienia lub wykluczenia rozpoznania.

Krok 1. Rozmowa o powodach zgłoszenia się na diagnozę

Pierwszym etapem jest zwykle ustalenie, dlaczego osoba zgłasza się właśnie teraz.

Specjalista może zapytać:

jakie trudności obserwujesz,
od kiedy występują,
w jakich sytuacjach są najbardziej widoczne,
co najbardziej utrudnia Ci codzienne funkcjonowanie,
czy ktoś wcześniej sugerował ADHD,
czy wykonywałeś lub wykonywałaś testy przesiewowe,
jakie są Twoje oczekiwania wobec diagnozy.

Już na tym etapie ważne jest rozróżnienie między:

„rozpoznaję u siebie pewne objawy ADHD”

„spełniam kryteria zaburzenia ADHD”.

Diagnostyka ma właśnie pomóc odpowiedzieć na drugie pytanie.

Krok 2. Ocena aktualnych objawów ADHD

Kolejny etap dotyczy obecnego funkcjonowania.

Specjalista analizuje objawy związane z nieuwagą oraz nadruchliwością i impulsywnością.

Może pytać o konkretne przykłady z codziennego życia.

Na przykład nie tylko:

„Czy łatwo się rozpraszasz?”

ale:

„Co dzieje się, kiedy musisz przez godzinę pracować nad monotonnym dokumentem?”

Nie tylko:

„Czy zapominasz?”

ale:

„Jak często zdarza Ci się zapomnieć o umówionych wizytach, rachunkach, spotkaniach albo przedmiotach potrzebnych do pracy?”

Nie tylko:

„Czy masz problemy z organizacją?”

ale:

„Jak wygląda przygotowanie się do wyjazdu, złożenie dokumentów albo realizacja projektu składającego się z kilku etapów?”

To ważne, ponieważ wiele zachowań charakterystycznych dla ADHD występuje również u osób bez tego zaburzenia.

Znaczenie ma częstotliwość, nasilenie i wpływ objawów na funkcjonowanie.

Krok 3. Historia dzieciństwa i okresu rozwojowego

To jeden z najważniejszych elementów diagnozy ADHD u osoby dorosłej.

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym.

Oznacza to, że charakterystyczny wzorzec trudności powinien mieć początek w okresie rozwojowym.

Dlatego specjalista może pytać między innymi:

jak funkcjonowałeś lub funkcjonowałaś w szkole,
czy łatwo było Ci odrabiać lekcje,
czy często zapominałeś o przyborach lub zadaniach,
czy gubiłeś rzeczy,
czy trudno było Ci siedzieć podczas lekcji,
czy przerywałeś innym,
czy nauczyciele opisywali Cię jako osobę rozkojarzoną,
ile czasu zajmowała nauka,
czy obowiązki wykonywałeś dopiero po wielokrotnym przypominaniu,
czy podobne problemy występowały w domu.

Brak diagnozy ADHD w dzieciństwie nie wyklucza ADHD w dorosłości.

Kluczowe jest jednak odnalezienie dowodów na to, że określone trudności nie rozpoczęły się dopiero kilka miesięcy temu.

Współczesne zalecenia dotyczące diagnostyki dorosłych podkreślają znaczenie stworzenia osi czasu objawów oraz ustalenia ich wcześniejszego występowania. (PubMed)

Krok 4. Funkcjonowanie w różnych obszarach życia

Sama obecność objawu nie wystarcza.

Musi on mieć znaczenie funkcjonalne.

Dlatego diagnostyka obejmuje zwykle takie obszary jak:

Praca

Czy masz trudności z terminami?

Czy odkładasz zadania do ostatniej chwili?

Czy popełniasz błędy wynikające z nieuwagi?

Czy często zmieniasz pracę z powodu nudy albo przeciążenia organizacyjnego?

Edukacja

Jak wyglądała nauka?

Czy potrafiłeś lub potrafiłaś się uczyć systematycznie?

Czy konieczna była presja bliskiego terminu?

Dom

Czy trudno zarządzać codziennymi obowiązkami?

Czy zapominasz o zakupach, rachunkach, praniu, wizytach?

Relacje

Czy impulsywność, przerywanie, zapominanie o ustaleniach lub trudność z regulacją uwagi wpływają na relacje?

Finanse

Czy zdarzają się impulsywne zakupy albo zapominanie o płatnościach?

Organizacja czasu

Czy regularnie niedoszacowujesz czasu potrzebnego do wykonania zadania?

Czy często spóźniasz się albo przeciwnie — musisz przychodzić bardzo wcześnie, żeby uniknąć spóźnienia?

NICE wskazuje, że objawy powinny prowadzić do istotnego pogorszenia funkcjonowania oraz występować w różnych ważnych kontekstach życia. (Nice)

Krok 5. Wywiad ustrukturyzowany lub częściowo ustrukturyzowany

W diagnostyce ADHD często wykorzystuje się ustrukturyzowane lub półustrukturyzowane wywiady diagnostyczne.

Ich zadaniem jest uporządkowanie oceny objawów i zebranie konkretnych przykładów zarówno z dorosłości, jak i wcześniejszego okresu życia.

To ważne, ponieważ samo pytanie:

„Czy często masz problem z koncentracją?”

może być interpretowane bardzo różnie przez różne osoby.

Wywiad pozwala dopytywać:

jak wygląda objaw,
jak często występuje,
od kiedy,
w jakich sytuacjach,
jakie powoduje konsekwencje.

Aktualny standard jakości diagnostyki ADHD u dorosłych opracowany przez UK Adult ADHD Network również podkreśla znaczenie półustrukturyzowanego wywiadu, otwartych pytań oraz uzyskiwania konkretnych przykładów objawów i ich wpływu na życie. (PubMed)

Czy DIVA-5 diagnozuje ADHD?

DIVA-5 jest jednym z narzędzi wykorzystywanych w ocenie objawów ADHD u dorosłych.

Nie należy jednak traktować jej jako automatu:

DIVA dodatnia = diagnoza ADHD.

Wywiad pomaga systematycznie ocenić kryteria, ale końcowe rozpoznanie powinno uwzględniać także historię rozwojową, poziom pogorszenia funkcjonowania, alternatywne przyczyny objawów oraz cały obraz kliniczny.

To samo dotyczy innych skal czy kwestionariuszy.

Narzędzie wspiera diagnozę. Nie zastępuje procesu diagnostycznego.

Krok 6. Informacje od bliskich i dokumentacja z dzieciństwa

Czasami w procesie diagnostycznym wykorzystuje się informacje od innej osoby.

Może to być na przykład:

rodzic,
partner lub partnerka,
rodzeństwo,
inna osoba dobrze znająca Pacjenta.

Pomocne mogą być również stare świadectwa, opinie szkolne czy inne dokumenty zawierające informacje o wcześniejszym funkcjonowaniu.

Dlaczego?

Pamięć autobiograficzna nie jest idealnym zapisem przeszłości.

Osoba dorosła może mieć trudność z dokładnym przypomnieniem sobie, jak często w wieku 9 lat gubiła zeszyty albo jak nauczyciele oceniali jej koncentrację.

Badania i zalecenia dotyczące oceny ADHD wskazują na korzyści z korzystania z więcej niż jednego źródła informacji, szczególnie gdy wspomnienia dotyczą odległego okresu rozwojowego. (PubMed)

Czy obecność rodzica jest obowiązkowa?

Nie należy przyjmować, że brak rodzica automatycznie uniemożliwia diagnozę osoby dorosłej.

Nie każdy ma kontakt z rodzicami.

Nie każdy rodzic pamięta dokładnie dzieciństwo dorosłego dziecka.

Czasem zdobycie takich informacji byłoby niemożliwe lub niekorzystne.

Dane od bliskich są wartościowym dodatkowym źródłem informacji, ale sposób ich wykorzystania powinien zależeć od sytuacji.

Najważniejsza jest jakość całego procesu diagnostycznego, a nie spełnienie jednego mechanicznego warunku.

Krok 7. Diagnostyka różnicowa

To jeden z najważniejszych etapów całego procesu.

Wiele objawów przypisywanych ADHD jest niespecyficznych.

Problemy z koncentracją mogą występować również przy:

depresji,
zaburzeniach lękowych,
przewlekłym stresie,
PTSD,
zaburzeniach snu,
używaniu substancji psychoaktywnych,
niektórych problemach somatycznych,
innych zaburzeniach neurorozwojowych.

Podobnie problemy z impulsywnością czy regulacją emocji nie są charakterystyczne wyłącznie dla ADHD.

Dlatego diagnostyka nie powinna polegać na szukaniu wyłącznie argumentów potwierdzających ADHD.

Potrzebne jest również pytanie:

„Co jeszcze może wyjaśniać te objawy?”

Najnowsze opracowania dotyczące diagnozy ADHD u dorosłych podkreślają konieczność kompleksowej oceny psychiatrycznej i neurorozwojowej właśnie z powodu częstego współwystępowania innych trudności i znacznego nakładania się objawów. (PubMed)

Co jeśli mam jednocześnie ADHD i depresję albo lęk?

To możliwe.

Diagnostyka różnicowa nie polega wyłącznie na szukaniu jednej diagnozy, która „wygrywa”.

ADHD często współwystępuje z innymi problemami psychicznymi.

Możliwe jest więc, że część trudności wynika z ADHD, a część z depresji, zaburzenia lękowego czy innego problemu.

Specjalista powinien próbować określić:

które objawy były obecne od dzieciństwa,
które pojawiły się później,
jak zmieniały się w czasie,
czy są związane z epizodem innego zaburzenia,
jak poszczególne trudności wpływają na siebie.

Krok 8. Ocena zdrowia i innych czynników mogących wpływać na funkcjonowanie

W zależności od sytuacji potrzebna może być także ocena czynników zdrowotnych.

Na koncentrację, energię i funkcje poznawcze mogą wpływać między innymi:

zaburzenia snu,
niektóre choroby somatyczne,
przyjmowane leki,
substancje psychoaktywne,
przewlekłe przeciążenie.

Nie oznacza to, że każda osoba przed diagnozą ADHD musi wykonać identyczny zestaw badań laboratoryjnych.

Zakres dodatkowej diagnostyki powinien wynikać z wywiadu i sytuacji konkretnego Pacjenta.

Czy do diagnozy ADHD potrzebne są testy neuropsychologiczne?

Nie zawsze.

ADHD pozostaje przede wszystkim rozpoznaniem klinicznym.

Testy neuropsychologiczne mogą być przydatne w określonych sytuacjach, na przykład gdy istnieją dodatkowe pytania dotyczące funkcjonowania poznawczego, trudności w uczeniu się albo diagnostyki różnicowej.

Nie istnieje jednak jeden test uwagi czy funkcji wykonawczych, który samodzielnie potwierdza lub wyklucza ADHD.

Już wcześniejsze opracowania dotyczące diagnostyki dorosłych wskazywały, że wyniki badań laboratoryjnych czy pojedynczych testów neuropsychologicznych nie stanowią wystarczającej podstawy rozpoznania ADHD. (PubMed)

Współczesny standard nadal koncentruje się przede wszystkim na wywiadzie klinicznym, historii rozwojowej, funkcjonowaniu i diagnostyce różnicowej. (PubMed)

Krok 9. Omówienie wyniku diagnozy

Proces diagnostyczny nie powinien kończyć się komunikatem:

„Ma Pan/Pani ADHD. Do widzenia.”

albo:

„ADHD zostało wykluczone.”

Ważnym elementem jest omówienie:

na jakiej podstawie postawiono diagnozę,
jakie trudności spełniają kryteria,
jak wpływają na funkcjonowanie,
jakie inne problemy zauważono,
jakie są dalsze zalecenia.

Jeśli ADHD nie zostało potwierdzone, dobra diagnoza powinna również pomóc odpowiedzieć na pytanie:

co może lepiej wyjaśniać zgłaszane trudności?

Standard jakości UKAAN podkreśla znaczenie nie tylko samego rozpoznania, ale także odpowiedniego omówienia wyniku diagnozy i dalszego postępowania. (PubMed)

Co znajduje się w opinii po diagnozie ADHD?

Zakres dokumentu może różnić się pomiędzy placówkami.

Dobra dokumentacja powinna jednak jasno opisywać przynajmniej:

powód zgłoszenia,
wykorzystane źródła informacji,
najważniejsze dane z wywiadu,
obraz aktualnych objawów,
historię rozwojową,
wpływ trudności na funkcjonowanie,
kwestie diagnostyki różnicowej,
wnioski diagnostyczne,
rekomendacje.

Dokument nie powinien być jedynie wynikiem kwestionariusza.

Czy diagnoza ADHD automatycznie oznacza leczenie lekami?

Nie.

Diagnoza i decyzja dotycząca leczenia to dwa odrębne etapy.

Po potwierdzeniu ADHD można omówić dostępne możliwości postępowania.

W zależności od indywidualnej sytuacji mogą obejmować między innymi farmakoterapię, interwencje psychologiczne, psychoedukację oraz modyfikacje środowiska i sposobu organizowania codzienności.

NICE rekomenduje u dorosłych rozważenie farmakoterapii, jeśli objawy nadal powodują znaczące trudności mimo odpowiednich modyfikacji środowiskowych, a w określonych sytuacjach także interwencje niefarmakologiczne skoncentrowane na ADHD. (Nice)

Decyzje dotyczące leków wymagają konsultacji z lekarzem.

Ile trwa diagnoza ADHD u dorosłych?

Nie istnieje jedna uniwersalna liczba minut czy spotkań.

Proces musi być na tyle obszerny, aby umożliwić:

ocenę objawów,
zebranie historii rozwojowej,
analizę funkcjonowania,
diagnostykę różnicową,
omówienie wyniku.

W opublikowanym w 2024 roku standardzie jakości UKAAN eksperci wskazali, że prawidłowa ocena ADHD u dorosłego powinna zasadniczo wymagać co najmniej około dwóch godzin pracy diagnostycznej, obejmującej ocenę i początkowe omówienie wyniku. (PubMed)

Nie należy jednak interpretować tego jako:

„każda diagnoza trwająca dwie godziny jest dobra”.

Jakość procesu zależy od jego zawartości, kompetencji specjalisty i zebrania wystarczających danych.

Czy można przygotować się do diagnozy ADHD?

Nie musisz uczyć się kryteriów diagnostycznych ani przygotowywać odpowiedzi.

Wręcz przeciwnie — nie ma potrzeby próbować „dobrze wypaść” podczas wywiadu.

Pomocne może być natomiast zastanowienie się nad:

problemami, które występują obecnie,
przykładami sytuacji, w których są najbardziej widoczne,
funkcjonowaniem w szkole,
sposobem odrabiania lekcji,
organizacją codzienności w dzieciństwie,
wcześniejszym leczeniem,
diagnozami i przyjmowanymi lekami.

Jeśli posiadasz stare opinie szkolne lub inne dokumenty z dzieciństwa, mogą czasem stanowić dodatkowe źródło informacji.

Czy można „nie zdać” diagnozy ADHD?

Nie.

Proces diagnostyczny nie jest egzaminem.

Celem nie jest uzyskanie konkretnego wyniku.

Rzetelna diagnostyka może zakończyć się:

potwierdzeniem ADHD,
wykluczeniem ADHD,
potrzebą dalszej diagnostyki,
rozpoznaniem innych trudności,
stwierdzeniem współwystępowania ADHD z innym problemem.

Każdy z tych wyników może być wartościowy, jeśli pomaga lepiej zrozumieć źródło trudności i zaplanować właściwą pomoc.

Dlaczego dobra diagnoza nie powinna polegać na „potwierdzaniu ADHD”?

Osoba często przychodzi na diagnostykę z silnym przekonaniem:

„Wreszcie wiem, co mi jest”.

To zrozumiałe.

Specjalista powinien jednak zachować otwartość diagnostyczną.

Badania dotyczące jakości diagnozowania ADHD u dorosłych zwracają uwagę zarówno na ryzyko niedodiagnozowania, jak i fałszywie dodatnich rozpoznań. Jednym z proponowanych sposobów zwiększania trafności jest systematyczne uwzględnianie pogorszenia funkcjonowania, historii objawów oraz alternatywnych wyjaśnień. (PubMed)

Dlatego celem nie jest:

„znaleźć dowody, że Pacjent ma ADHD”.

Celem jest:

„sprawdzić, jakie wyjaśnienie najlepiej odpowiada całości dostępnych danych”.

Kiedy warto rozważyć diagnostykę ADHD?

Warto ją rozważyć szczególnie wtedy, gdy obserwujesz od wielu lat utrwalony wzorzec trudności związanych z:

koncentracją,
organizacją,
pamiętaniem o obowiązkach,
planowaniem,
rozpoczynaniem i kończeniem zadań,
impulsywnością,
nadruchliwością lub wewnętrznym niepokojem,

a trudności te występują w różnych obszarach życia i realnie wpływają na funkcjonowanie.

Warto zastanowić się również, czy podobny wzorzec można odnaleźć już w dzieciństwie lub okresie nastoletnim.

Nie trzeba natomiast samodzielnie rozstrzygać:

„czy na pewno mam ADHD”.

Od tego właśnie jest proces diagnostyczny.

Diagnoza ADHD u dorosłych – HiMind

W Instytucie Psychoterapii i Rozwoju HiMind prowadzimy diagnostykę ADHD osób dorosłych.

Proces nie opiera się wyłącznie na jednym teście ani pojedynczym kwestionariuszu. Uwzględniamy aktualne objawy, ich wpływ na funkcjonowanie, historię rozwojową oraz możliwe alternatywne wyjaśnienia zgłaszanych trudności.

Jeżeli od wielu lat obserwujesz problemy z uwagą, organizacją, impulsywnością lub nadruchliwością i zastanawiasz się, czy mogą być związane z ADHD, możesz umówić konsultację diagnostyczną.

Diagnosta we Wrocławiu

Aleksandra Sosnowska

Psycholożka, Interwentka kryzysowa, Psychotraumatolożka, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna

Aleksandra Sosnowska

Psycholożka, Interwentka kryzysowa, Psychotraumatolożka, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna

Umów się

Diagnosta online

Aleksandra Sosnowska

Psycholożka, Interwentka kryzysowa, Psychotraumatolożka, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna

Aleksandra Sosnowska

Psycholożka, Interwentka kryzysowa, Psychotraumatolożka, Psychoterapeutka poznawczo-behawioralna

Umów się

Najczęstsze pytania

Jak wygląda diagnoza ADHD u dorosłych?

Obejmuje wywiad kliniczny, ocenę obecnych objawów, historię rozwojową, analizę funkcjonowania w różnych obszarach życia oraz diagnostykę różnicową. Mogą być wykorzystywane również kwestionariusze i ustrukturyzowane wywiady.

Czy do diagnozy ADHD potrzebna jest DIVA-5?

DIVA-5 jest jednym z narzędzi wykorzystywanych w diagnozie ADHD u dorosłych, ale nie jest jedyną możliwą metodą ani samodzielną diagnozą. Najważniejszy jest kompletny proces diagnostyczny.

Czy rodzic musi uczestniczyć w diagnozie ADHD dorosłego?

Nie zawsze. Informacje od osób znających Pacjenta od wielu lat mogą być bardzo pomocne, ale możliwość ich uzyskania zależy od indywidualnej sytuacji.

Czy test online może potwierdzić ADHD?

Nie. Test przesiewowy może wskazać potrzebę dalszej diagnostyki, ale nie zastępuje pełnej oceny klinicznej.

Czy trzeba mieć świadectwa szkolne?

Nie jest to bezwzględny warunek diagnozy, ale dokumenty z okresu szkolnego mogą czasem pomóc w odtworzeniu historii funkcjonowania.

Ile trwa diagnoza ADHD?

Czas zależy od sposobu organizacji diagnostyki oraz złożoności obrazu klinicznego. Aktualny standard jakości diagnostyki dorosłych wskazuje, że dokładna ocena wraz z początkowym omówieniem wyniku powinna zasadniczo obejmować co najmniej około dwóch godzin pracy diagnostycznej.

Czy diagnoza ADHD oznacza konieczność brania leków?

Nie. Po diagnozie omawia się dostępne formy leczenia i wsparcia. Decyzja o farmakoterapii wymaga konsultacji lekarskiej i powinna uwzględniać indywidualną sytuację Pacjenta.

Bibliografia

National Institute for Health and Care Excellence. (2018, aktualizowane). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87). NICE.

Asherson, P., Leaver, L., Adamou, M., et al. (2024). The adult ADHD assessment quality assurance standard. Frontiers in Psychiatry, 15. PMID: 39156609.

Sibley, M. H. (2021). Empirically-informed guidelines for first-time adult ADHD diagnosis. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology, 43(4), 340–351. https://doi.org/10.1080/13803395.2021.1923665

Youngstrom, E. A., Arnold, L. E., Frazier, T. W., et al. (2023). Evidence-based assessment of attention-deficit/hyperactivity disorder. Assessment, 30(2), 372–395. https://doi.org/10.1177/10731911221149957

Kooij, S. J. J., Bejerot, S., Blackwell, A., et al. (2010). European consensus statement on diagnosis and treatment of adult ADHD: The European Network Adult ADHD. BMC Psychiatry, 10, 67. https://doi.org/10.1186/1471-244X-10-67

National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2024). Adult Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: Diagnosis, Treatment, and Implications for Drug Development: Proceedings of a Workshop. National Academies Press. https://doi.org/10.17226/27770

Informacja redakcyjna

Kiedy warto iść do psychologa lub psychoterapeuty? Nie trzeba czekać na kryzys, diagnozę ani moment, w którym codzienne funkcjonowanie staje się niemal niemożliwe, żeby skorzystać z profesjonalnej pomocy psychologicznej. Jednocześnie nie każda trudna emocja, gorszy okres czy stres oznaczają, że potrzebujemy psychoterapii. Smutek, lęk, złość czy napięcie są naturalnymi elementami

Czytaj dalej »

Otagowanoblog, CBT, psychoterapia